9. Sınıf Dil ve Anlatım Ders Kitabı Cevapları- Ada yayınları- sayfa 52

 

3. ETKİNLİK

a.“Ünlü türemesi”, “ünlü düşmesi”, “ünsüz düşmesi”, “ünsüz türemesi”, “ünsüz yumuşaması”, “ünsüz benzeşmesi”, “ünlü daralması” hakkında yaptığınız araştırma sonuçlarını arkadaşlarınızla paylaşınız.

  • Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi–Ünsüz Uyumu):

Sonunda f,s,t,k,ç,ş, h,p ünsüzleri bulunan kelimeler “c,d,g” yle başlayan bir ek aldığı zaman ekin başındaki yumuşak ünsüzler sertleşerek “ç,t,k” olur.

sınıfda değil sınıfta

Türk- ce → Türkçe

at-gı değil atkı

çiçek- ci değil çiçekçi

1905’te,

* Ünsüz benzeşmesi yabancı dillerden dilimize giren bazı yabancı sözcükler ile birleşik sözcüklerde aranmaz.

 

İstikbâl, mahdut, makbul, işgal, meşgul ile akbaba, kurtdereli, üçgen, Akdeniz, kırkbayır vb.

  • Sert Ünsüzlerin Yumuşaması (Ünsüz Değişimi)

Sözcük sonlarındaki sert ünsüzler (ç, k, p, t) sesli harfle başlayan bir ek aldıklarında yumuşarlar: ç – c; k – ğ; p – b; t – d olur. Bu kurala sert ünsüzlerin yumuşaması denir.

ağaç – ağacı

ekmek – ekmeği

söğüt – söğüde

kitap – kitaba vb.

* Tek heceli sözcükler ile yabancı dillerden dilimize giren bazı sözcükler bu kurala uymaz.

iç- içi; ok- oku; kırk- kırkı; kata – kata; yat – yatı vb. gayret – gayreti; ehemmiyet- ehemmiyeti vb.

hukuk – hukuku; millet- milleti vb.

  • Ünlü türemesi:

* -cık / -cik eki alan bazı kelimelerde araya bir ünlünün girdiği görülür:

Bir-cik→biricik, az-cık→azıcık, genç-cik → gencecik,      dar-cık→daracık…

* Pekiştirilmiş bazı kelimelerde de ünlü türemesi olabilir:

Yalnız → yapayalnız, çevre → çepeçevre, gündüz → güpegündüz, düz → düpedüz, çıplak →çırılçıplak

  • Ünsüz türemesi:

* Bazı birleşik fiillerin oluşumunda ünsüz türemesi görülür:

Af etmek – affetmek

his etmek – hissetmek

* Bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcüklerde aynı türeme ortaya çıkar.

Örnek: af-ı = affı

had-i = haddi

hak-ı=hakkı

* Ünlüyle biten sözcüklere, ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde, Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelemeyeceği için bu ünlülerin arasına “y,ş,s,n” ünsüzlerinden uygun olan biri gelir. Bu ünsüz türemesine kaynaştırma da denir. Örnek:

oku-y-an           okuyan

baba-s-ı            babası

yedi-ş-er           yedişer

elma-n-ın           elmanın

  • Ünlü Düşmesi:

* İki heceli olan kimi sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerinde bulunan ünlüyü düşürürler.

Omuz –  um    =   omzum

oğul – u   =  oğlu

* Baz birleşik fiillerin oluşumunda ünlü düşmesi olur:

Kahır olmak =Kahrolmak              Sabır etmek= Sabretmek

* Bazı sözcükler yapım eki alırken ünlü düşmesi olur:

İleri – le – mek =ilerlemek

koku – la – mak=koklamak

  • Ünsüz Düşmesi:

* -cek ,-cak küçültme eki alan bazı kelimelerde olur:

Küçük-cük=küçücük       minik-cik=minicik

* Bazı sözcükler yapım eki alırken ünsüz düşmesi olur:

Yüksek-l-mek=yükselmek

Alçak-l-mak=alçalmak

  • Ünlü Daralması:

*  Fiillerin sonlarında bulunan geniş ünlüler (a, e) “-yor” ekinin darlaştırıcı özelliğinden dolayı daralarak, (ı, i, u, ü) dar ünlülerine dönüşür. Buna ünlü daralması denir.

bekl-e-yor > bekl-i-yor

kalm-a-yor > kalm-ı-yor

özl-e-yor > özl-ü-yor

soll-a-yor > soll-u-yor

*Tek heceli olan “de- ,ye-“ fiillerinde de darlaşma görülmektedir:

De-y-en=diyen                ye-yor=yiyor

De-y-erek=diyerek        ye-y-en=yiyen

  • Ünsüz düşmesi,
  • bir sözcüğe bir ek veya başka bir sözcük eklenirken, kaynayan kısımdaki seslerden birinin kaybolmasıdır. Bazı sözcükler ek alırken kök ve gövde ek ile birleşmez, bu esnada kök veya gövdeden bir ünsüz düşer.

küçük – cük küçücük
ufak – cık ufacık
ad – daş adaş
ast – teğmen asteğmen
üst – teğmen üsteğmen

b. “Fon Sadriştayn’ın Kansı” adlı metinden alınan “mesuttur” kelimesinin kök ve ekini inceleyiniz.

mesut – tur (dur) =   mesut  yabancı sözcük ses uyumlarına  aykırı  – isim soylu sözcük. –dur= ek filin geniş zaman çekimini almış.

c. Kelimedeki -tur (-dur) ekinin görevini ek fiiller hakkında yaptığınız araştırmadan yararlanarak söyle­yiniz. Kelimede meydana gelen ses olayını yaptığınız incelemeden yararlanarak söyleyiniz.

-dur= -tur==è  d-t ünsüz değişimi(benzeşmesi)

  1. “kaybolur”, “donatılmıştı” kelimelerinin yapı yönünden özelliklerini inceleyiniz.

kayıp – olur         ► kaybolur        donatılmış – tı (-idi)

Yaptığınız inceleme ve bilgi birikiminizden yararlanarak yukarıdaki kelimelerde bulunan ses olayını söy­leyiniz.

Kayıp+ ol-=è birleşik kelime,      -ı ünlü düşmesi  ve  p/b ünsüz benzeşmesi

Donatılmış  idi=èdona- t- = türemiş kelime , birleşik zamanlı fiil.  –i  ünlü düşmesi var. İdi ek filindeki –i sesi düşmüş.

ç. “sevincin” kelimesinin yapısal özelliklerini inceleyiniz, sevinç – in          ► sevincin

Yaptığınız inceleme ve bilgi birikiminizden yararlanarak kelimedeki ses olayını söyleyiniz.

Sevinç-in  =è sonu sert ünsüzlerle( p,ç,t,k)  biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek gelmiş. –ç yumuşamış –c olmuş.

d.“hisseder” kelimesinin yapısal özelliklerini inceleyiniz, his – eder ► hisseder

“his” kelimesinin Arapça kökenli olması, yaptığınız inceleme ve bilgi birikiminizden yararlanarak bu kelimede gerçekleşen ses olayının adını söyleyiniz.

His+s+ et-   =è birleşik fiildir.  – s sesi türemiş.  Yabancı dilden bazı kelimelere –et, -ol, gibi yardımcı filler gelince arada bir ses türer.

e. “sığamıyordu” kelimesinin yapısal özelliklerini inceleyiniz, sığ – a – ma – yor – du               ► sığ – a – mı – yor – du

“-ma” ekinin “mı” şekline dönüşmesinde, “-yor” şimdiki zaman ekinin etkisini bilgi birikiminizden yarar­lanarak açıklayınız. Bu ses olayının adını söyleyiniz.

-yor eki  düz geniş ünlülerden sonra gelirse bu ek kendinden önceki düz- geniş( a-e) ünlüyü dar ünlülere( ı,i,u,ü) çevirir.  Buna ünlü daralması denir.

f. Bazı yörelerdeki kelimelerin söyleyiş farklılıklan aşağıda verilmiştir. Örnekleri inceleyiniz.

                                        yöresel söyleyişi

ramazan              ►           ıramazan

limon                    ►           ilimon

Kelimelerin yöresel söyleyişinde eklenen sese dikkat ediniz ve bilgi birikiminizden de yararlanarak bu ses olayının adını söyleyiniz.

Türkçede c, ğ, l, m, n, r, v, z sesleri sözcüğün başında bulunmaz. Bu nedenle yöresel söyleyişlerde başa bir ünlü getirilerek söylenir. Burada ünlü türemesi olmuş.

g. “Küçücük bir kedi geldi pencereme.” cümlesinde küçültme eki olan -cük (-cık, -cik, -cuk) ekinin getirildiği kelimede hangi ünsüzün düştüğünü belirtiniz. Bu ses olayının adını söyleyiniz.

Küçücük=è küçük-çük  : -k sesi düşmüş.  Buna ünsüz düşmesi denir.

h. Yaptığınız incelemelerden hareketle ünlü ve ünsüzlerle ilgili kurallara, yazarken ve konuşurken uymanın önemini açıklayınız.

Dili doğru kullanmak düşünceleri daha etkili ve daha düzgün iletmeye yarar. Bu yüzden konuşurken dil kurallarına uymak gerekir.

Bir yorum ekleyin

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir